پرورش گل و گیاه شاخهای از کشاورزی و باغبانی است که به رشد، تکثیر و مراقبت از گیاهان زینتی و کاربردی میپردازد. این رشته شامل تکنیکها و روشهای مختلفی برای بهبود کیفیت و کمیت محصولات گیاهی است. اهداف اصلی پرورش گل و گیاه شامل بهبود زیبایی، تولید گلها و گیاهان زینتی، گیاهان دارویی و استفادههای محیطی میباشد.
پرورش گل و گیاه به دو روش اصلی انجام میشود:
1. روش گلخانهای
2. هوای آزاد یا کشاورزی
1. روش گلخانهای
در گلخانهها به دلیل محیط بستهای که دارند، پرورش گلها و گیاهان به بهترین شکل ممکن انجام میشود. این روش مزایای متعددی دارد:
– کنترل نور: گلخانهها از نور مستقیم خورشید جلوگیری میکنند و به این ترتیب میتوان شدت نور را برای پرورش گل و گیاه به گونهای تنظیم کرد که گیاهان در شرایط ایدهآل رشد کنند.
– دما و رطوبت مناسب: به دلیل فضای بسته، دما و رطوبت در گلخانهها به راحتی تنظیم میشود و این شرایط، برای رشد بهینه گلها و گیاهان بسیار مهم است.
– کاهش آفات: به علت سرپوشیده و بسته بودن محیط گلخانه، احتمال ورود آفات کاهش یافته و گیاهان کمتر دچار آلودگیهای خارجی میشوند.
2. روش هوای آزاد یا کشاورزی
در این روش، گلها و گیاهان در فضای باز و در محیط طبیعی پرورش داده میشوند. این شیوه پرورش، ویژگیها و مزایای خاص خود را دارد:
– نور طبیعی: گیاهان بهطور مستقیم از نور خورشید بهرهمند میشوند که برای بسیاری از گونههای گیاهی مناسب است. نور طبیعی میتواند به رشد بهتر و قویتر گیاهان کمک کند.
– تنوع دما و رطوبت: در محیط باز، گیاهان به طور طبیعی در معرض تغییرات دما و رطوبت قرار میگیرند. این موضوع ممکن است برای برخی از گونهها مفید باشد، زیرا آنها به شرایط متغیر محیطی عادت دارند و این نوع پرورش میتواند مقاومت گیاهان را افزایش دهد.
– تهویه طبیعی: هوای آزاد به تهویه طبیعی گیاهان کمک میکند که میتواند برای جلوگیری از رشد بیماریهای قارچی و دیگر مشکلات مرتبط با تهویه مفید باشد.
– هزینه کمتر: در روش هوای آزاد، نیاز به سرمایهگذاری اولیه کمتر است، زیرا هزینههای مربوط به تجهیزات گلخانهای و کنترل محیطی حذف میشود.
چالشها:
– کنترل کمتر بر شرایط محیطی: برخلاف گلخانهها و پرورش گل و گیاه، کنترل دقیقی بر دما، رطوبت و نور در این روش ممکن نیست. گیاهان ممکن است در معرض تغییرات ناگهانی آب و هوا قرار گیرند که میتواند بر رشد آنها تأثیر بگذارد.
– احتمال بالاتر آفات و بیماریها: گیاهان در محیط باز بیشتر در معرض حمله آفات و بیماریها قرار میگیرند که ممکن است نیاز به استفاده از سموم و آفتکشها را افزایش دهد.
– تغییرات فصلی: در محیط باز، فصلهای مختلف تأثیر مستقیمی بر رشد گیاهان دارند. برخی گیاهان ممکن است در فصلهای سردتر یا گرمتر با چالشهایی روبرو شوند.
تفاوت ساختاری و فضایی گلخانهها
گلخانهها از نظر ساختار و فضای سازهای با هم تفاوتهای زیادی دارند. یکی از انواع متداول گلخانهها، گلخانه با سازه چوبی است.
1. گلخانه با سازه چوبی
این نوع گلخانهها بیشتر به دلیل سازه ساده و کمهزینهای که دارند، برای پروژههای کوتاهمدت یا موقت مورد استفاده قرار میگیرند. از آنجایی که این گلخانهها معمولاً دائمی نیستند، برای کشت محصولاتی که در بازه زمانی کوتاهتری برداشت میشوند، بسیار مناسب هستند.
محصولات کشت شده در این نوع گلخانهها شامل:
- سبزیجات: گیاهانی مانند نعنا، ریحان، و تره که در مدت زمان کوتاه و با بازدهی بالا رشد میکنند.
- صیفیجات: محصولاتی مانند خیار، گوجهفرنگی، بادمجان، و فلفل دلمهای که به دلیل دوره رشد کوتاه و نیاز کمتر به شرایط کنترلشده، بهخوبی در این نوع گلخانهها کشت میشوند.
این گلخانهها به دلیل هزینه پایین و ساختار ساده، گزینهای مناسب برای کشت سبزیجات و صیفیجاتی هستند که در فصول مختلف مورد استفاده قرار میگیرند و نیازمند محیط کنترل شده پیچیدهای نیستند. همچنین، از آنجا که سبزیجات و صیفیجات به سرعت رشد میکنند و نیاز به فضای بزرگ و پیچیده ندارند، گلخانههای چوبی انتخابی ایدهآل برای این نوع کشت محسوب میشوند.
2. گلخانههای با سازه فلزی
این نوع گلخانهها به دلیل استفاده از سازه فلزی، معمولاً دائمی یا چندساله هستند و به همین دلیل پایداری و دوام بیشتری نسبت به گلخانههای چوبی دارند. در خمینیشهر، اکثر گلخانهها که فعالیت دارند از نوع فلزی هستند.
در این گلخانهها برای پرورش گل و گیاه، کشت و پرورش محصولات زیر انجام میشود:
– پرورش گلهای آپارتمانی: گلهایی که مناسب محیطهای داخلی خانه و آپارتمان هستند.
– پرورش گلهای فصلی: گلهایی که در فصول خاصی از سال رشد و شکوفا میشوند.
– پرورش گلهای زینتی (شاخه بریده): گلهایی که برای استفاده زینتی بهویژه در گلدانها و دستهگلها پرورش داده میشوند.
– پرورش صیفیجات: محصولات کشاورزی مانند خیار، گوجهفرنگی و فلفل دلمهای که به دلیل کیفیت بالای تولید، عمدتاً به منظور صادرات پرورش داده میشوند.
خمینیشهر بهخصوص در پرورش گل شببو شهرت دارد و در این زمینه رکورددار است. گلهای شببو از این منطقه به سراسر ایران ارسال میشوند. این کشت از اوایل شهریورماه آماده کاشت میشود و تا فصل برداشت ادامه دارد.
گلدان های آماده برای کاشت شب بو
گل های آپارتمانی و پرورش گل و گیاه:
- انواع پتوسها: گیاهان برگدار با رشد سریع و نیاز به رطوبت مناسب.
- انواع کاکتوسها: گیاهان مقاوم که در شرایط خاصی از خاک و دما پرورش مییابند.
- انواع فیکوسها: گیاهان برگدار بزرگ که به رطوبت و فضای بزرگتر نیاز دارند.
- انواع کورتونها: گیاهان زینتی با برگهای رنگارنگ.
- یوکا: گیاه مقاومی که به نور و دمای مناسب نیاز دارد.
علاوه بر این، گلهای فصلی نیز در این گلخانهها کشت میشوند که به دلیل کنترل بهتر شرایط محیطی، کیفیت بالایی دارند.
گلهای تزئینی (شاخه بریده)
گلهای تزئینی یا شاخه بریده، گلهایی هستند که بهمنظور استفاده از گلهایشان پرورش داده میشوند. این گلها عمدتاً در خاک کشت میشوند و زمانی که به مرحله گلدهی میرسند، گلها به همراه ساقههای بلند چیده میشوند. سپس این گلها بستهبندی شده و در سردخانه نگهداری میشوند تا به بازار و گلفروشان منتقل شوند.
برخی از انواع معروف گلهای شاخه بریده برای پرورش گل و گیاه عبارتند از:
- انواع رزها: گلهایی که بهدلیل زیبایی و تنوع رنگهایشان بسیار محبوب هستند.
- انواع ارکیدهها: گلهایی با شکوفههای زیبا و شگفتانگیز که به مراقبت ویژه نیاز دارند.
- انواع آنتریومها: گلهایی با برگها و گلهای براق و رنگارنگ که در گلآراییها بسیار مورد استفاده قرار میگیرند.
- گل آفتابگردانهای تزئینی: نوعی از آفتابگردان که بهخاطر ظاهر زیبایشان در دستهگلها و تزئینات استفاده میشوند.
3. گلخانههای هیدروپونیک
گلخانههای هیدروپونیک دارای سازههای فلزی بوده و با سیستمهای الکترونیکی پیشرفته تجهیز شدهاند. این گلخانهها به دلیل وجود سنسورهای فعال و حساس، به نیروی انسانی کمتری نیاز دارند. به دلیل الکترونیکی بودن سیستمها و کنترل دقیق شرایط محیطی، محیط این گلخانهها بسیار تمیز است و بهطور مؤثری از آفات دور نگه داشته میشود.
در گلخانههای هیدروپونیک، کشت گیاهان بر روی خاک انجام نمیشود، بلکه از سیستمهای جایگزین مانند آب کشت (هیدروپونیک) استفاده میشود. مصرف آب و برق در این نوع گلخانهها نسبت به دو نوع قبلی بسیار کمتر است که این ویژگی باعث افزایش بهرهوری و کاهش هزینهها میشود.
در این گلخانهها، به دلیل دقت و کیفیت بالای تولید، محصولات عمدتاً برای صادرات پرورش داده میشوند. برخی از محصولات معمولی در این گلخانهها شامل:
- فلفل دلمهای: با کیفیت بالا و در شرایط کاملاً کنترل شده.
- گوجهفرنگی: با طعم و ماندگاری بهبود یافته.
- گلهای بسیار گرانقیمت: که به دلیل شرایط خاص محیطی، کیفیت و زیبایی بینظیری دارند.
این نوع گلخانهها به دلیل کارایی بالا و تولید محصولات با کیفیت، در بازارهای جهانی مورد توجه ویژهای قرار دارند.
پرورش گل و گیاه در هوای آزاد
کشت گیاهان دارویی معمولاً بهصورت مستقیم روی زمین انجام میشود. برای موفقیت در این نوع کشت، انتخاب مناطقی که عاری از هرگونه آلودگی هوا و آلودگی زمینی هستند، بسیار مهم است. از آنجا که این گیاهان برای مصارف دارویی استفاده میشوند، باید از هر نوع سم و مواد شیمیایی دور نگه داشته شوند. این نوع کشت به دلیل حساسیت بالای آن به شرایط محیطی، نمیتواند در هر منطقهای انجام شود و نیازمند دقت و توجه ویژهای است.
پرورش گل و گیاه در منزل
در خانهها نیز میتوان برخی از گلها و گیاهان را پرورش داد، اما باید به نوع گیاه و شرایط محیطی توجه کرد. گیاهانی که مقاومت بالایی دارند و به رطوبت زیاد نیاز ندارند، گزینههای مناسبی برای پرورش در خانه هستند، زیرا ایجاد رطوبت کافی برای گیاهان در منزل میتواند هزینهبر باشد.
برخی از گیاهانی که معمولاً در منازل پرورش داده میشوند عبارتند از:
– انواع شمعدانیها
– انواع پتوسها
– انواع حسن یوسفها
– انواع کاکتوسها
– انواع سانسوریا
نقش بسیج مهندسی در توسعه کشاورزی و گلخانهها
بسیج مهندسی میتواند از تخصص و تجربه مهندسان بهرهبرداری کرده و با هماندیشی و همکاری، به توسعه پایدار کشاورزی و گلخانهها و پرورش گل و گیاه کمک کند. با توجه به کمبود آب در استان اصفهان، یکی از راهکارهای پیشنهادی این است که بیشتر گلخانهها به سمت کشت هیدروپونیک سوق داده شوند. این تغییر نه تنها مصرف آب را کاهش میدهد، بلکه میتواند نیروی کار بیشتری را به خدمت گرفته و به پیشرفت اقتصادی منطقه کمک کند.
